TRIP DOWN MEMORY LANE

(δευτερο μπλογκ σε λιγοτερο απο 1 βδομαδα δεν το περιμενα- και ομως..)

Με αφορμη τις θριαμβολογιες Σαμαρα και Βενιζελου που βγηκαμε στις αγορές, ξετρυπωσα ενα αποσπασμα απο καποια 'απομνημονευματα' που ειχα γραψει οταν περασα ενα (ακαδημαικο) ετος στην Ελλαδα, απο το καλοκαιρι του 1985 μεχρι το καλοκαιρι του 1986.

Για τους νεωτερους, το 1985: 
1. Πηρα  μονιμοτητα (tenure) στο ΜΙΤ, και θα πηγαινα στην Ελλαδα για sabbatical για το ακαδ. ετος 1985-86 στο ΕΜΠ. Παραλληλα, ειχα εκλεγεί Αναπληρωτης Καθηγητης στο ΕΜΠ, αρα εαν ηθελα, θα μπορουσα να καθησω στο ΕΜΠ, φευγοντας απο το ΜΙΤ. Οπως το ηθελε η ιστορια, επεστρεψα στο ΜΙΤ το 1986, για να ξαναεπιστρεψω 'οριστικα' (εδω γελανε) στην Ελλαδα και το ΕΜΠ 3 χρονια μετα, το 1989. Η θεση μου του ΕΜΠ ειχε χαθει, αλλα ξαναεκλεχθηκα. Απο το ΜΙΤ παραιτηθηκα οριστικα, μετα απο 10 χρονια καθηγητης εκει (οπως παραιτηθηκα και απο το ΕΜΠ, 24 χρονια μετα). 
2. Το ΠΑΣΟΚ του Α. Παπανδρεου ειχε κερδισει τις εκλογες της 2 Ιουνιου με ποσοστο καπου 46% και 161 εδρες, η ΝΔ (Κ. Μητσοτακης) πηρε καπου 41% και 126 εδρες, το ΚΚΕ (Χ. Φλωρακης) καπου 10% και 12 εδρες και το ΚΚΕ εσωτερικου (Λ. Κυρκος) καπου 2% και 1 εδρα. Που ησουνα Αλεξη τοτε. 
3. Μερικους μηνες πριν, ο Ανδρεας ειχε 'αδειασει' τον Κ. Καραμανλη απο Προεδρο της Δημοκρατιας, μεθοδευοντας την εκλογη του Χ. Σαρτζετακη, θα θυμοσαστε τα γνωστα κολπα με τα εγχρωμα ψηφοδελτια. Γενικα, το ΠΑΣΟΚ ***ουσε και εδερνε την εποχη εκεινη.
4. Οι Boston Celtics του Larry Bird ειχανε μολις χασει απο τους LA Lakers του Magic Johnson το NBA Championship (4-2 παιχνιδια). 
5. Και εγω περασα ενα υπεροχο καλοκαιρι στα Ελληνικα νησια. 

Ας παμε λοιπον νοερα στο φθινοπωρο του 1985, δηλαδη καπου 29 χρονια πριν. 

Ελεγα τοτε (με μπλε γραμματα,  τωρινα σχολια σε κιτρινο φοντο):

Τόν Οκτώβρη τού 1985, δηλαδή τέσσερεις μήνες μετά τή νίκη της στίς εκλογές, η κυβέρνηση τού ΠΑΣΟΚ ανακοίνωσε μία "δέσμη" (sic) μέτρων γιά τή σταθεροποίηση τής οικονομίας. Είχε προηγηθεί (αμέσως μετά τίς εκλογές) κυβερνητικός ανασχηματισμός, ο οποίος είχε καθαιρέσει τόν πρώην "τσάρο" τής οικονομίας Αρσένη καί τόν είχε αντικαταστήσει μέ τόν Σημίτη. Πολλά γράφτηκαν γιά τήν αλλαγή αυτή, αλλά φαίνεται ότι ο Παπανδρέου ήθελε κάποιον σάν τό Σημίτη (έμπιστο τού κόμματος) γιά νά επιβάλει μέ επιτυχία τά "σκληρά" μέτρα γιά τή σταθεροποίηση τής οικονομίας. Τό ότι τέτοια μέτρα αργά ή γρήγορα έπρεπε νά ληφθούν ήταν κοινό μυστικό. Η κατάσταση τής Ελληνικής οικονομίας δέν είχε καί πολλά περιθώρια γιά περαιτέρω καθυστέρηση. Τεράστια ελλείμματα στό εμπορικό ισοζύγιο (οι εξαγωγές συνέχεια μίκραιναν καί οι εισαγωγές μεγάλωναν) καί στόν κρατικό ισολογισμό, συνεχής διολίσθηση τής δραχμής έναντι όλων σχεδόν τών νομισμάτων, χαμηλή παραγωγικότητα, κ.λ.π., κ.λ.π.

Ηταν σαφές σέ όλους ότι άν η κατάσταση αυτή συνεχιζόταν, η Ελλάδα θά αναγκαζόταν αργά ή γρήγορα νά προσφύγει στό Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τό οποίο θά μάς έβαζε τά δύο πόδια σέ ένα παπούτσι. Γιά τό ΠΑΣΟΚ μιά τέτοια προσφυγή στό ΔΝΤ (τό οποίο είχε ανέκαθεν χαρακτηρίσει σάν σύλλογο τοκογλύφων ιμπεριαλιστών κ.λ.π.) θά 'ταν ομολογουμένως μεγάλο ρεζιλίκι. Απ' τήν άλλη μεριά, ο μόνος τρόπος νά καλυφθούν τά μεγάλα ελλείμματα ήταν ο δανεισμός από τό εξωτερικό (μεγάλο μέρος τών δανείων καταναλώνεται μόνο καί μόνο στό νά ξεπληρωθούν άλλα δάνεια, παλιότερα). 'Ομως ποιός θά μάς δάνειζε, τέτοια χάλια πού είχε η οικονομία; 'Ηταν λοιπόν σαφές ότι κάποια μέτρα έπρεπε νά ληφθούν, άν μή τι άλλο, γιά νά πεισθούν οι όποιοι δανειστές ότι κάτι γίνεται γιά νά βάλουμε κάποια τάξη στό σπίτι μας. 
'Ετσι (ή κάπως έτσι) ανακοινώθηκε η σειρά μέτρων τού Οκτωβρίου. Υποτίμηση τής δραχμής κατά 15%, δραστικός περιορισμός τής ΑΤΑ, προκαταβολές μέχρι 80% γιά ορισμένα είδη εισαγομένων προϊόντων, κ.λ.π. Δέν είναι σκοπός μου νά κάνω λεπτομερή ανάλυση τών μέτρων αυτών (ούτε μπορώ άλλωστε).

ΑΤΑ ηταν η αυτοματη τιμαριθμικη αναπροσαρμογη που ειχε εισαγει το ΠΑΣΟΚ οταν ηρθε στην εξουσια το 1981. Ενα συστημα που ακουγοτανε ωραιο αλλα τροφοδοτουσε τον πληθωρισμο. Αλλα τοτε μπορουσαν να τυπωνουν δραχμες. Μερικα χρονια μετα, εγινε  προφανες οτι υπηρχε μεγαλο προβλημα και το ΔΝΤ εμφανιστηκε απο πολλους ως ο μπαμπουλας. Η τυχον προσφυγη σ' αυτο ισοδυναμουσε σα να πηγαιναμε στην κολαση. Θα μπορουσε αραγε να φανταστει ο Ανδρεας οτι μια κυβερνηση του ΠΑΣΟΚ και ειδικα ο γιος του θα προσεφευγαν στο ΔΝΤ μετα απο 25 χρονια? Ισως ναι ισως οχι, ο Ανδρεας ηταν εξυπνος ανθρωπος. Οσο για τη συνεχη διολισθηση της δραχμης, αυτη προφανως δεν ηταν αρκετη για να κανει την Ελληνικη οικονομια πιο ανταγωνιστικη. Αυτο για τους πασης φυσεως τωρινους drachma lovers που μας εχουν πρηξει οτι η επιστροφη στη δραχμη θα λυσει ολα μας τα προβληματα. Τριχες θα λυσει, λεω εγω.

Μπροστά στό δίλημμα τί οικονομικά μέτρα θά έπαιρνε, ο Παπανδρέου ήξερε ότι έπρεπε νά περάσει από τή Σκύλλα καί τή Χάρυβδη. Η Σκύλλα θά τόν έτρωγε (καί όλους μας άλλωστε) άν έπαιρνε πολύ ασθενή οικονομικά μέτρα (οπότε η οικονομία θά πήγαινε εντελώς κατά διαβόλου καί στό τέλος θά προσφεύγαμε στό Δ.Ν.Τ.). Απ' τήν άλλη μεριά (Χάρυβδη) άν έπαιρνε πολύ σκληρά μέτρα, η οικονομία κάποτε θά 'φτιαχνε, αλλά θά τού στοίχιζε άμεσα πολιτικά. Εγώ νομίζω ότι τό καλύτερο πού θά μπορούσε νά κάνει θά 'ταν νά πήγαινε προς τό μέρος τής Χάρυβδης, διότι η πρόσφατη νίκη του στίς εκλογές τού είχε δώσει τή δυνατότητα νά κάνει ό,τι θέλει στή Βουλή. Η χειρότερη δυνατή επιλογή θά 'ταν νά 'παιρνε ημίμετρα, πού ούτε τήν οικονομία θά 'ταν δυνατό νά ανορθώσουν, ούτε περιθώρια γιά πολιτική συναίνεση θά παρείχαν. Δυστυχώς, τά μέτρα πού ανακοινώθηκαν ήταν πράγματι ημίμετρα. Καί τής κακομοίρας έγινε πολιτικώς, καί μιά τρύπα στό νερό από οικονομικής πλευράς.

Από πολιτικής πλευράς, τά υπόλοιπα κόμματα εφρύαξαν. Η Ν.Δ. ερμήνευσε τά μέτρα σάν ομολογία αποτυχίας τής προηγούμενης οικονομικής πολιτικής τού ΠΑΣΟΚ (πολιτικής παροχών πρός τούς συνταξιούχους, αύξησης τών χαμηλόμισθων αποδοχών, κοινωνικού τουρισμού κ.λ.π.), καί σάν κοροϊδία τού κόσμου από τό ΠΑΣΟΚ (πού στήν προεκλογική περίοδο έλεγε ότι όλα ήταν μέλι-γάλα καί αμέσως μετά από τίς εκλογές άρχισε τό τροπάρι τών προβλημάτων τής οικονομίας). Η Ν.Δ. μάλιστα άρχισε νά βγαίνει στό ΠΑΣΟΚ από τά αριστερά (μέ συλλαλητήρια, διαδηλώσεις, κ.λ.π.). Από τήν άλλη μεριά, η Ν.Δ. ήξερε πολύ καλά ότι άν είχε κερδίσει τίς εκλογές, θά 'πρεπε νά 'παιρνε η ίδια παρόμοια μέτρα, τά οποία θά 'χαν πολύ λιγότερη πολιτική συναίνεση από ό,τι μέ τό ΠΑΣΟΚ στήν εξουσία. 

Βρε κατι μου θυμιζει κατι μου θυμιζει αλλα δεν μπορω να το προσδιορισω...

Τό ΚΚΕ εφρύαξε ομοίως. Γιά τό ΚΚΕ, τό ΠΑΣΟΚ είχε (μέ τά μέτρα αυτά) πετάξει τή μάσκα καί είχε φανεί καθαρά ότι η ιδεολογική διαφορά μεταξύ ΠΑΣΟΚ καί Ν.Δ. ήταν καθαρά πλασματική. Οι κομμουνιστές θεώρησαν τή συμπεριφορά τού ΠΑΣΟΚ από τό 1981 καί μετά, σάν μεγάλη προδοσία τών  σοσιαλιστικών ιδεωδών, καί τά μέτρα πού πάρθηκαν σάν βιασμό τής τάξης τών εργαζομένων καί δουλική υποταγή στίς βουλές τού ξενοκίνητου ιμπεριαλισμού (ΕΟΚ, ΝΑΤΟ, ΔΝΤ). Τό ΚΚΕ βέβαια ήξερε ότι οι δικές του λύσεις (π.χ. "τήν κρίση νά τήν πληρώνουν τά μονοπώλια καί οι πολυεθνικές") πόρρω απείχαν από τό νά έβγαζαν τήν οικονομία από τό τέλμα.

Ξέφυγα (ως συνήθως) από τό κύριο θέμα, πού είναι τά οικονομικά μέτρα τού Οκτωβρίου. 'Ελεγα λοιπόν ότι τά μέτρα αυτά ήταν ημίμετρα, καί ότι ο Παπανδρέου ομολογουμένως έχασε μεγάλη ευκαιρία γιά νά βάλει τάξη στήν οικονομία. 'Ενα χρόνο μετά από τά μέτρα, πολύ λίγη πρόοδος σημειώθηκε στό ισοζύγιο πληρωμών (κι'αυτή οφείλεται αποκλειστικά σχεδόν στήν εξαιρετικά καλή τύχη πού είχαμε καί πέσανε οι τιμές τού πετρελαίου). Κάτι γίνεται με τίς εξαγωγές, αλλά λίγα πράματα. Τό βασικό πρόβλημα, δηλαδή η βελτίωση τής παραγωγικότητας, εξακολουθεί νά υπάρχει. Τά μέτρα τού Οκτώβρη 85 ήταν κατά τή γνώμη μου ό,τι μιά ασπιρίνη σέ κάποιον πού πάσχει από καρκίνο. Τό νούμερο 15% (υποτίμηση) ήταν προφανώς πολιτικός συμβιβασμός. Ο,τιδήποτε λιγώτερο θά ισοδυναμούσε μέ τό μηδέν, καί ο,τιδήποτε περισσότερο θά 'ταν πλήγμα γιά τήν υπόληψη τού εθνικού μας νομίσματος. 

 'Αν ο περιορισμός τών εισαγωγών ήταν ένας από τούς στόχους τών μέτρων βραχυπρόθεσμα έγινε ακριβώς τό αντίθετο. Τό "σύνδρομο τής κατοχής" κατέλαβε αιφνίδια τούς πάντες καί τά πάντα, καί η αγορά οργίασε. 'Ανθρωποι πλακώσανε μπουλουκηδόν στά σούπερ-μάρκετ γιά νά προλάβουνε νά πάρουνε μέ τίς κάσες τό ουίσκυ. 'Ανθρωποι αγοράζανε δύο-δύο καί τρείς-τρείς τίς τηλεοράσεις καί τά βίντεο. 'Oλα τά αυτοκίνητα εξαφανίστηκαν από τίς βιτρίνες. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν νά αναρωτηθώ πού έβρισκε ο κόσμος τόσα λεφτά. Πάντα αναρωτιόμουνα πού βρίσκει ο κόσμος τόσα λεφτά στήν Ελλάδα ώστε νά ζεί όπως ζεί. 'Αν ένα βίντεο κάνει 150 μέ 200.000 δραχμές (στήν Αμερική κάνει 250 μέ 350 δολλάρια, δηλ 40.000 -55.000 δρχ.) καί τό φτηνότερο αυτοκίνητο 1 εκατομμύριο, πώς γίνεται νά 'χει όλος ο κόσμος βίντεο (προφέρεται vinndeo), καί τό 20% τών αυτοκινήτων στήν Αθήνα νά 'ναι BMW; (τό "μικρό" 316 τών 1600 CC έκανε περί τά 2,5 εκ. τό φθινόπωρο τού 85). Προφανώς αυτό δέν γίνεται άν τό μόνο εισόδημα κάποιου είναι ο μισθός του, είτε από τό δημόσιο, είτε από ιδιωτική εταιρεία. Επομένως? Μια εξήγηση είναι τό ότι πολύς κόσμος έχει 2 ή 3 δουλειές (ένας παλιός μου φίλος από τή Βοστώνη "εργάζεται" στό Υπουργείο Προεδρίας μέχρι τίς 2 μμ καί μετά δουλεύει στό εστιατόριό του τό βράδυ). 'Αλλη εξήγηση τέλος είναι η παραοικονομία.

Πολλά έχουν λεχθεί γιά τό μέγεθος τής Ελληνικής Παραοικονομίας (μερικοί τό τοποθετούν στό ίδιο επίπεδο μέ αυτό τής κανονικής οικονομίας).  Ο υδραυλικός π.χ. πού θά 'ρθει στό σπίτι νά φτιάξει τό καζανάκι ανήκει στήν παραοικονομία. Μή δίνοντας απόδειξη γιά τά λεφτά πού παίρνει, ξεφεύγει από τήν εφορία. 'Ενας γιατρός πού δέν δίνει απόδειξη (καί ποιός δίνει!) ανήκει ομοίως στήν παραοικονομία. Μιά συντηρητική εκτίμηση τού εισοδήματος ενός γιατρού πού ειδικεύεται στίς εκτρώσεις (πού είναι παράνομες) είναι περί τά 2 εκατομμύρια δρχ. τό μήνα, αφορολόγητα. Ο γιατρός αυτός μπορεί νά δηλώνει ετήσιο εισόδημα στήν εφορία 200.000 δρχ. Μά τότε, ποιοί πληρώνουν φόρους;

Φόρους πληρώνουν (από αυτούς πού δέν μπορούν νά μήν υποβάλουν φορολογική δήλωση) όσοι δέν μπορούν νά υποβάλουν ανειλικρινή δήλωση, δηλαδή οι μισθωτοί, συνταξιούχοι, κ.λ.π. Καί φυσικά, όσοι είτε από τιμιότητα, είτε από φόβο, υποβάλλουν ειλικρινή δήλωση γιατί έτσι πρέπει. Πάντως, τό ποσοστό αυτών πού πληρώνουν τούς φόρους πού αναλογούν στό πραγματικό τους εισόδημα στήν Ελλάδα είναι πολύ χαμηλό.

Οι υπόλοιποι, είτε δέν υποβάλλουν καθόλου δήλωση (παράνομα ή όχι - π.χ. αγρότες), είτε δηλώνουν πολύ λιγώτερα από όσα βγάζουν. Καί αυτό, παρ' όλα τά μέτρα "πατάξης" τής φοροδιαφυγής, π.χ. "τεκμήρια" εισοδήματος (άν έχεις αυτοκίνητο, κ.λ.π.).

 Βρε κατι μου θυμιζει κατι μου θυμιζει αλλα δεν μπορω να το προσδιορισω... 

Κατι τετοια εγραφα τοτε, το 1985-86. Μια οικονομια νωθρη και αντιπαραγωγικη, μια συστηματικη αποβιομηχανιση, αλλα μια κοινωνια της φιγουρας και της υπερκαταναλας, και ΟΛΑ ΜΕ ΔΑΝΕΙΚΑ. 

Πορεια που συνεχιστηκε χωρις ουσιαστικη διορθωση, και τα επομενα χρονια.

Ε στο τελος, καποια χρονια μετα, το 2010, ηρθε η ωρα του λογαριασμου. Και πολυ αργησε, θα ελεγα.

ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΠΟΥ ΠΗΡΑΜΕ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΑΣ (ΥΠΟΤΙΘΕΤΑΙ), ΚΑΙ ΜΕ ΝΥΧΙΑ ΚΑΙ ΜΕ ΔΟΝΤΙΑ ΕΜΦΑΝΙΣΑΜΕ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ ΠΛΕΟΝΑΣΜΑ, ΞΑΝΑΒΓΗΚΑΜΕ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΕΣ, ΠΑΛΙ ΓΙΑ ΝΑ ΔΑΝΕΙΣΤΟΥΜΕ, ΑΝ ΚΑΙ ΔΕΝ ΤΑ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΕ, ΚΑΙ ΒΓΑΙΝΟΥΜΕ ΚΑΙ ΘΡΙΑΜΒΟΛΟΓΟΥΜΕ ΠΟΥ ΠΗΡΑΜΕ ΤΟ ΔΑΝΕΙΟ.

Δεν ειμαι μικροψυχος, λετε μηπως οτι δεν θαθελα να παει μπροστα αυτος ο τοπος? Ειλικρινα πολυ θα το ηθελα. Αλλα οταν ο Βενιζελος βγαινει εκστασιασμενος και λεει οτι η Ελλαδα θα ξαναγινει οπως ηταν παλια, αναρωτιεμαι:

Εννοουσε μηπως το 1985?


ΑΝΤΕ, ΕΥΧΟΜΑΙ ΚΑΛΗ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΛΟ ΠΑΣΧΑ!