Ειχα υποσχεθει (βλ. προηγουμενο μπλογκ) μια αναλυση της προηγουμενης δεκαετιας (2010-2019). Ιδου λοιπον μια αποπειρα, και εγω πρωτος αναγνωριζω οτι ειναι ελλιπης, προχειρη, μεροληπτικη, μη σοβαρη, απαραδεκτη, και δεν ξερω και εγω τι αλλα κουσουρια εχει. Θα την επιχειρησω ομως.
Η αρχη του 2010 βρηκε την Ελλαδα με το ΠΑΣΟΚ στην εξουσια, την οποια η ΝΔ του παρεδωσε στριβοντας με ελαφρα πηδηματακια. Η παγκοσμια οικονομικη κριση του 2008, για την οποια η τοτε Κυβερνηση ειχε πει οτι η Ελλαδα ηταν επαρκως θωρακισμενη να την αντιμετωπισει, σε συνδυασμο με ακρα αμφιλεγομενες οικονομικες πολιτικες, πχ αθροες μονιμοποιησεις στρατου συμβασιουχων του Δημοσιου, εφτασαν τα πραγματα στο απροχωρητο και αναγκασαν τον Κωστα Καραμανλη να προκηρυξει εκλογες το φθινοπωρο του 2009, ωστε να πεταξει την καυτη πατατα στο Γιωργο Παπανδρεου. Αυτος, με το σλογκαν "λεφτα υπαρχουνε" που το εχαψε ο κοσμος και με αυτο κερδισε τις εκλογες, ασμενως ανελαβε την εξουσια. Γρηγορα ομως καταλαβε, εαν δεν το ειχε ηδη καταλαβει, οτι η κατασταση ηταν κακη, κακιστη. Μετα απο μερικους μηνες, αναγκαστηκε να ζητησει οικονομικη υποστηριξη απο την Ευρωπαικη Ενωση και το Διεθνες Νομισματικο Ταμειο, υποστηριξη που θα μας εβαζε (και οντως μας εβαλε) τα δυο ποδια σε ενα παπουτσι (η κατα την καθομιλουμενη μας εκανε τα τρια δυο) μεχρι νεωτερας.
Για την Ελλαδα, η οποια μολις μερικα χρονια πριν ειχε διοργανωσει μια αψογη Ολυμπιαδα (καπακι με την κατακτηση του Εuro 2004) και ειχε πλεον αποκτησει τον αερα χωρας κοσμοπολιτισσας, στον σκληρο πυρηνα της ευρωζωνης, η προσφυγη ηταν ανωμαλη προσγειωση. Απο τον παραδεισο πηγαμε ξαφνικα, και με συνοπτικες διαδικασιες, στην κολαση. Οχι μονο αυτο, αλλα η προοπτικη να φευγαμε απο την κολαση δεν ηταν ορατη, τουλαχιστο για ενα απροσδιοριστο χρονικο διαστημα. Θυμαμαι μια συγκριση που εκανε καποιος μεταξυ κρισης και Κατοχης, λεγοντας οτι η μεγαλη διαφορα ηταν οτι τουλαχιστο στην Κατοχη υπηρχε καποια ελπιδα οτι αυτη καποτε θα τελειωνε.
Kαπου εκει ξεκινησα το μπλογκ, εστιαζομενος κυριως (αλλα οχι αποκλειστικα) στην οικονομικη κριση. Υποψη οτι, σε αντιθεση με τον κακο μακροοικονομικο περιγυρο, επαγγελματικα η κατασταση στο ΕΜΠ ηταν (τηρουμενων των αναλογιων) προσωπικα για μενα εξαιρετικη, με 2 μεγαλα ερευνητικα προγραμματα, με τουλαχιστο τριετη προοπτικη, να ξεκινανε καπου εκει, αρχες του 2010. Ξεραμε βεβαια οτι αργα η γρηγορα θα μας μειωναν τους μισθους, αλλα (εγω τουλαχιστο) δεν ειχα προβλεψει τοτε, αρχες του 2010, ποσο βαθεια η μακροοικονομικη κατασταση θα μας αγγιζε. ΒΛ. ΕΔΩ για μια αναλυση του θεματος απο την οπτικη ενος πανεπιστημιακου το 2012, οταν το μισθολογικο πετσοκομμα ηταν ηδη σε πληρη εξελιξη. Σε προσωπικο επιπεδο, το 2012 εφτασε η ωρα των μεγαλων (οσο και δυσκολων) αποφασεων.
Ηταν η ανωμαλη προσγειωση το 2010 οντως μεγαλη εκπληξη? Σιγουρα για πολλους ηταν, για τον πολυ κοσμο που δεν ηξερε τα της Ελληνικης οικονομιας. Ομως δεν θα επρεπε να ηταν εκπληξη για τους καθ υλην αρμοδιους και δη για την Κυβερνηση αλλα και για την αντιπολιτευση. Ηδη απο το 1985/86 θυμαμαι διαφορες συζητησεις περι πιθανης προσφυγης της Ελλαδας στο ΔΝΤ, ΒΛ. ΕΔΩ για μια αποτυπωση της τοτε καταστασης, με τον τιτλο "the party is over".
25 χρονια αργοτερα, η προσφυγη ηταν πλεον γεγονος. Υποψη οτι στους κυκλους της εξουσιας το 1985, το ΔΝΤ ειχε περιπου χαρακτηριστει ως κλαμπ τοκογλυφων ιμπεριαλιστων. Που να φανταζοταν ο Ανδρεας οτι ο γιος του θα προσεφευγε καποτε σ αυτο, αν και φανταζομαι οτι οι οικονομικες του γνωσεις ηταν πλεον απο επαρκεις για να καταλαβει οτι αργα η γρηγορα θα υπηρχε προβλημα. Απο μια αποψη, η εκπληξη ειναι οτι η προσφυγη εγινε μετα απο 25, και οχι μετα απο 2, 5, η εστω 10 χρονια απο τοτε.
Διαβαζοντας ξανα τις σημειωσεις αυτες 35 χρονια μετα, ειναι σαφες οτι η συστηματικη αποβιομηχανιση της Ελλαδας μετα τα μεσα της δεκαετιας του 70 και μετα ευθυνεται σε σημαντικο βαθμο για το καταντημα του 2010. Εαν μια χωρα δεν παραγει κατι, δεν μπορει να δικαιουται να ειναι στα μεγαλα σαλονια. Σαλονια στα οποια μπηκαμε γιουρουσοειδως και με μια επιπλαστη αισθηση πλουτου, την οποια μας εδωσε η εισοδος στην ΟΝΕ και η ευκολια να δανειστουμε για καταναλωτικες αναγκες με χαμηλα επιτοκια. Αβερτα πιστωτικες καρτες, αβερτα στεγαστικα δανεια, αβερτα εορτοδανεια, αβερτα διακοποδανεια, αβερτα λοιπα δανεια. Καταναλα και Aγιος ο Θεος! E, σε καποια φαση, the shit hit the fan. Και τωρα εχουμε το μεγαλο προβλημα με τα κοκκινα δανεια, το οποιο εαν δεν λυθει δεν προκειται να παρει πραγματικα μπροστα η οικονομια.
Ουδεποτε ασπαστηκα τα οριζοντια μετρα που υιοθετηθηκαν για την αντιμετωπιση της κρισης. Κοψε μισθους οριζοντια και ξεζουμα αλυπητα και μεχρι τελικης εξοντωσης τις ισχνες αγελαδες που ηδη φορολογεις. Παραδειγμα: αντι να απολυσεις οσους συμβασιουχους (κακως) μονιμοποιησες, κρατα τους και κοψε οριζοντια ολους τους μισθους. Αντι να παταξεις τη φοροδιαφυγη, πετα και αλλους φορους στους ιδιους και στους ιδιους. Αυτα τα μετρα παρθηκαν γιατι ηταν η πιο ευκολη λυση. Ομως οδηγησαν σε μεγαλυτερη υφεση και ηταν εμποδιο στην αναπτυξη. Η ευθυνη των μετρων αυτων βαρυνει ισοποσα τις εκαστοτε Ελληνικες κυβερνησεις που τα εισηγηθηκαν αλλα και την τροικα που τα ενεκρινε (και η οποια το μονο που την ενδιεφερε ηταν να πληρωθουν οι πιστωτες). Και ηδη εχουμε την ομολογια του ΔΝΤ οτι τα μετρα ηταν λαθος, λογω εσφαλμενης εκτιμησης καποιου πολλαπλασιαστη. ΒΛ. ΕΔΩ. Αλλα να πληρωσει το ΔΝΤ για το λαθος αυτο, no way!
Για περισσοτερα και πλεον λεπτομερη σχολια για τα μετρα που παρθηκαν, βλ. μπλογκ, ιδιως 2010 και 2011.
Λιγες μερες μετα το 3ο μνημονιο το 2015, ειχα γραψει ενα μπλογκ με τιτλο "το βουνο και η τσουληθρα", ΒΛ. ΕΔΩ, στο οποιο εξεφραζα μεταξυ αλλων την απαισιοδοξια μου δια τα περαιτερω. 4 και 1/2 χρονια μετα, και τωρα που βγηκαμε στις αγορες και αρθηκαν τα capital controls, σιγουρα υπαρχει βαση για καποια συγκρατημενη αισιοδοξια. Πλην ομως, χρειαζεται απο εδω και περα σκληρη και συστηματικη δουλειά, ωστε να τεθουν οι βασεις για μια βιωσιμη και στερεη οικονομικη αναπτυξη. Η αποβιομηχανιση των τελευταιων 45 ετων δεν μπορει να αναστραφει εν μια νυκτι. Και μια χωρα δεν μπορει να στηριζεται μονο στον τουρισμο.
Εχουμε και το δημογραφικο, ενος πληθυσμου που μειωνεται, κακο μαντατο για το ασφαλιστικο, ιδιως οταν το πηλικο εργαζομενων προς συνταξιουχους μειωνεται και αυτο. Ενα βιωσιμο ασφαλιστικο πρεπει να εχει το πηλικο αυτο να μεγαλωνει. Πως η ποτε θα γινει αυτο, αγνωστο.
10 χρονια μετα, η χωρα εχει ιδιωτικοποιηθει σχεδον παντου. Λιμανια, αεροδρομια, δρομοι, τραινα. Παρε κοσμε. Παντα ημουνα υπερ της εισοδου ιδιωτικων κεφαλαιων στην οικονομια, αλλα η εκταση των ιδιωτικοποιησεων, καθως και οι οροι μερικων απο αυτες, με ενοχλουν. Ειναι καλο που ξεκολλησε η επενδυση στο Ελληνικο, αλλα με ενοχλει οτι η μεγαλυτερη επενδυση εκει ειναι το Καζινο. Δεν ειμαι υπερ του τζογου, για λογους ηθικης.
Παγια αλλωστε αποψη μου ηταν και ειναι οτι η οικονομικη κριση ειναι μονο συμπτωμα της μεγαλης κρισης αξιων και ηθικης στην κοινωνια μας, ΒΛ. ΕΔΩ. Πως η ποτε θα αλλαξει αυτο, αγνωστο.
Κατα μειζονα λογο, ποτε (η εαν!) θα παμε προς μια βιωσιμη και στερεη οικονομικη αναπτυξη, σιγουρα σηκωνει μεγαλη συζητηση, η οποια δεν μπορει να γινει στο πλαισιο ετουτου του (ετσι κι αλλοιως μη σοβαρου) μπλογκ, τουλαχιστο στην παρουσα φαση.
Θα το ψαξω ομως, και θα σας πω :-)
Αυτα λοιπον τα ολιγα, προς το παρον.
ΥΓ Και μια αλλη εκπληξη. Στα 10 χρονια 2010-2019 προεκυψε οτι εγραψα περισσοτερα papers απο οσα στα 35+ χρονια μεχρι και το 2009, περιλαμβανομενων και 15 ετων στο ΜΙΤ. Μαλλον τυχαιο γεγονος, αλλα δεν διεκδικω ακαδημαικα ευσημα, τα οποια θεωρω ΠΛΗΡΩΣ ανευ νοηματος. Αλλωστε οταν ημουνα 5.5 χρονια στον ΟΛΠ (1996-2002) δεν δημοσιευσα απολυτως κανενα paper.
Η αρχη του 2010 βρηκε την Ελλαδα με το ΠΑΣΟΚ στην εξουσια, την οποια η ΝΔ του παρεδωσε στριβοντας με ελαφρα πηδηματακια. Η παγκοσμια οικονομικη κριση του 2008, για την οποια η τοτε Κυβερνηση ειχε πει οτι η Ελλαδα ηταν επαρκως θωρακισμενη να την αντιμετωπισει, σε συνδυασμο με ακρα αμφιλεγομενες οικονομικες πολιτικες, πχ αθροες μονιμοποιησεις στρατου συμβασιουχων του Δημοσιου, εφτασαν τα πραγματα στο απροχωρητο και αναγκασαν τον Κωστα Καραμανλη να προκηρυξει εκλογες το φθινοπωρο του 2009, ωστε να πεταξει την καυτη πατατα στο Γιωργο Παπανδρεου. Αυτος, με το σλογκαν "λεφτα υπαρχουνε" που το εχαψε ο κοσμος και με αυτο κερδισε τις εκλογες, ασμενως ανελαβε την εξουσια. Γρηγορα ομως καταλαβε, εαν δεν το ειχε ηδη καταλαβει, οτι η κατασταση ηταν κακη, κακιστη. Μετα απο μερικους μηνες, αναγκαστηκε να ζητησει οικονομικη υποστηριξη απο την Ευρωπαικη Ενωση και το Διεθνες Νομισματικο Ταμειο, υποστηριξη που θα μας εβαζε (και οντως μας εβαλε) τα δυο ποδια σε ενα παπουτσι (η κατα την καθομιλουμενη μας εκανε τα τρια δυο) μεχρι νεωτερας.
Για την Ελλαδα, η οποια μολις μερικα χρονια πριν ειχε διοργανωσει μια αψογη Ολυμπιαδα (καπακι με την κατακτηση του Εuro 2004) και ειχε πλεον αποκτησει τον αερα χωρας κοσμοπολιτισσας, στον σκληρο πυρηνα της ευρωζωνης, η προσφυγη ηταν ανωμαλη προσγειωση. Απο τον παραδεισο πηγαμε ξαφνικα, και με συνοπτικες διαδικασιες, στην κολαση. Οχι μονο αυτο, αλλα η προοπτικη να φευγαμε απο την κολαση δεν ηταν ορατη, τουλαχιστο για ενα απροσδιοριστο χρονικο διαστημα. Θυμαμαι μια συγκριση που εκανε καποιος μεταξυ κρισης και Κατοχης, λεγοντας οτι η μεγαλη διαφορα ηταν οτι τουλαχιστο στην Κατοχη υπηρχε καποια ελπιδα οτι αυτη καποτε θα τελειωνε.
Kαπου εκει ξεκινησα το μπλογκ, εστιαζομενος κυριως (αλλα οχι αποκλειστικα) στην οικονομικη κριση. Υποψη οτι, σε αντιθεση με τον κακο μακροοικονομικο περιγυρο, επαγγελματικα η κατασταση στο ΕΜΠ ηταν (τηρουμενων των αναλογιων) προσωπικα για μενα εξαιρετικη, με 2 μεγαλα ερευνητικα προγραμματα, με τουλαχιστο τριετη προοπτικη, να ξεκινανε καπου εκει, αρχες του 2010. Ξεραμε βεβαια οτι αργα η γρηγορα θα μας μειωναν τους μισθους, αλλα (εγω τουλαχιστο) δεν ειχα προβλεψει τοτε, αρχες του 2010, ποσο βαθεια η μακροοικονομικη κατασταση θα μας αγγιζε. ΒΛ. ΕΔΩ για μια αναλυση του θεματος απο την οπτικη ενος πανεπιστημιακου το 2012, οταν το μισθολογικο πετσοκομμα ηταν ηδη σε πληρη εξελιξη. Σε προσωπικο επιπεδο, το 2012 εφτασε η ωρα των μεγαλων (οσο και δυσκολων) αποφασεων.
Ηταν η ανωμαλη προσγειωση το 2010 οντως μεγαλη εκπληξη? Σιγουρα για πολλους ηταν, για τον πολυ κοσμο που δεν ηξερε τα της Ελληνικης οικονομιας. Ομως δεν θα επρεπε να ηταν εκπληξη για τους καθ υλην αρμοδιους και δη για την Κυβερνηση αλλα και για την αντιπολιτευση. Ηδη απο το 1985/86 θυμαμαι διαφορες συζητησεις περι πιθανης προσφυγης της Ελλαδας στο ΔΝΤ, ΒΛ. ΕΔΩ για μια αποτυπωση της τοτε καταστασης, με τον τιτλο "the party is over".
25 χρονια αργοτερα, η προσφυγη ηταν πλεον γεγονος. Υποψη οτι στους κυκλους της εξουσιας το 1985, το ΔΝΤ ειχε περιπου χαρακτηριστει ως κλαμπ τοκογλυφων ιμπεριαλιστων. Που να φανταζοταν ο Ανδρεας οτι ο γιος του θα προσεφευγε καποτε σ αυτο, αν και φανταζομαι οτι οι οικονομικες του γνωσεις ηταν πλεον απο επαρκεις για να καταλαβει οτι αργα η γρηγορα θα υπηρχε προβλημα. Απο μια αποψη, η εκπληξη ειναι οτι η προσφυγη εγινε μετα απο 25, και οχι μετα απο 2, 5, η εστω 10 χρονια απο τοτε.
Διαβαζοντας ξανα τις σημειωσεις αυτες 35 χρονια μετα, ειναι σαφες οτι η συστηματικη αποβιομηχανιση της Ελλαδας μετα τα μεσα της δεκαετιας του 70 και μετα ευθυνεται σε σημαντικο βαθμο για το καταντημα του 2010. Εαν μια χωρα δεν παραγει κατι, δεν μπορει να δικαιουται να ειναι στα μεγαλα σαλονια. Σαλονια στα οποια μπηκαμε γιουρουσοειδως και με μια επιπλαστη αισθηση πλουτου, την οποια μας εδωσε η εισοδος στην ΟΝΕ και η ευκολια να δανειστουμε για καταναλωτικες αναγκες με χαμηλα επιτοκια. Αβερτα πιστωτικες καρτες, αβερτα στεγαστικα δανεια, αβερτα εορτοδανεια, αβερτα διακοποδανεια, αβερτα λοιπα δανεια. Καταναλα και Aγιος ο Θεος! E, σε καποια φαση, the shit hit the fan. Και τωρα εχουμε το μεγαλο προβλημα με τα κοκκινα δανεια, το οποιο εαν δεν λυθει δεν προκειται να παρει πραγματικα μπροστα η οικονομια.
Ουδεποτε ασπαστηκα τα οριζοντια μετρα που υιοθετηθηκαν για την αντιμετωπιση της κρισης. Κοψε μισθους οριζοντια και ξεζουμα αλυπητα και μεχρι τελικης εξοντωσης τις ισχνες αγελαδες που ηδη φορολογεις. Παραδειγμα: αντι να απολυσεις οσους συμβασιουχους (κακως) μονιμοποιησες, κρατα τους και κοψε οριζοντια ολους τους μισθους. Αντι να παταξεις τη φοροδιαφυγη, πετα και αλλους φορους στους ιδιους και στους ιδιους. Αυτα τα μετρα παρθηκαν γιατι ηταν η πιο ευκολη λυση. Ομως οδηγησαν σε μεγαλυτερη υφεση και ηταν εμποδιο στην αναπτυξη. Η ευθυνη των μετρων αυτων βαρυνει ισοποσα τις εκαστοτε Ελληνικες κυβερνησεις που τα εισηγηθηκαν αλλα και την τροικα που τα ενεκρινε (και η οποια το μονο που την ενδιεφερε ηταν να πληρωθουν οι πιστωτες). Και ηδη εχουμε την ομολογια του ΔΝΤ οτι τα μετρα ηταν λαθος, λογω εσφαλμενης εκτιμησης καποιου πολλαπλασιαστη. ΒΛ. ΕΔΩ. Αλλα να πληρωσει το ΔΝΤ για το λαθος αυτο, no way!
Για περισσοτερα και πλεον λεπτομερη σχολια για τα μετρα που παρθηκαν, βλ. μπλογκ, ιδιως 2010 και 2011.
Λιγες μερες μετα το 3ο μνημονιο το 2015, ειχα γραψει ενα μπλογκ με τιτλο "το βουνο και η τσουληθρα", ΒΛ. ΕΔΩ, στο οποιο εξεφραζα μεταξυ αλλων την απαισιοδοξια μου δια τα περαιτερω. 4 και 1/2 χρονια μετα, και τωρα που βγηκαμε στις αγορες και αρθηκαν τα capital controls, σιγουρα υπαρχει βαση για καποια συγκρατημενη αισιοδοξια. Πλην ομως, χρειαζεται απο εδω και περα σκληρη και συστηματικη δουλειά, ωστε να τεθουν οι βασεις για μια βιωσιμη και στερεη οικονομικη αναπτυξη. Η αποβιομηχανιση των τελευταιων 45 ετων δεν μπορει να αναστραφει εν μια νυκτι. Και μια χωρα δεν μπορει να στηριζεται μονο στον τουρισμο.
Εχουμε και το δημογραφικο, ενος πληθυσμου που μειωνεται, κακο μαντατο για το ασφαλιστικο, ιδιως οταν το πηλικο εργαζομενων προς συνταξιουχους μειωνεται και αυτο. Ενα βιωσιμο ασφαλιστικο πρεπει να εχει το πηλικο αυτο να μεγαλωνει. Πως η ποτε θα γινει αυτο, αγνωστο.
10 χρονια μετα, η χωρα εχει ιδιωτικοποιηθει σχεδον παντου. Λιμανια, αεροδρομια, δρομοι, τραινα. Παρε κοσμε. Παντα ημουνα υπερ της εισοδου ιδιωτικων κεφαλαιων στην οικονομια, αλλα η εκταση των ιδιωτικοποιησεων, καθως και οι οροι μερικων απο αυτες, με ενοχλουν. Ειναι καλο που ξεκολλησε η επενδυση στο Ελληνικο, αλλα με ενοχλει οτι η μεγαλυτερη επενδυση εκει ειναι το Καζινο. Δεν ειμαι υπερ του τζογου, για λογους ηθικης.
Παγια αλλωστε αποψη μου ηταν και ειναι οτι η οικονομικη κριση ειναι μονο συμπτωμα της μεγαλης κρισης αξιων και ηθικης στην κοινωνια μας, ΒΛ. ΕΔΩ. Πως η ποτε θα αλλαξει αυτο, αγνωστο.
Κατα μειζονα λογο, ποτε (η εαν!) θα παμε προς μια βιωσιμη και στερεη οικονομικη αναπτυξη, σιγουρα σηκωνει μεγαλη συζητηση, η οποια δεν μπορει να γινει στο πλαισιο ετουτου του (ετσι κι αλλοιως μη σοβαρου) μπλογκ, τουλαχιστο στην παρουσα φαση.
Θα το ψαξω ομως, και θα σας πω :-)
Αυτα λοιπον τα ολιγα, προς το παρον.
ΥΓ Και μια αλλη εκπληξη. Στα 10 χρονια 2010-2019 προεκυψε οτι εγραψα περισσοτερα papers απο οσα στα 35+ χρονια μεχρι και το 2009, περιλαμβανομενων και 15 ετων στο ΜΙΤ. Μαλλον τυχαιο γεγονος, αλλα δεν διεκδικω ακαδημαικα ευσημα, τα οποια θεωρω ΠΛΗΡΩΣ ανευ νοηματος. Αλλωστε οταν ημουνα 5.5 χρονια στον ΟΛΠ (1996-2002) δεν δημοσιευσα απολυτως κανενα paper.
No comments:
Post a Comment